شاهرود
تاريخچه شهر شاهرود
عده ای معتقدند که نام قديم شاهرود حنجره يا شخره (شاخره) بود که به تدريج تبديل به شاهرود شده است . بر اساس شواهد و مدارک تاريخی موجود تشکيل هسته اوليه شهر شاهرود به دليل دفاع از مهاجمان روی تپه های کم ارتفاع در دامنه کوه شمالی و غربی شاهرود ساخته شد و به تدريج همراه با برقراری امنيت در محل , رشد و توسعه يافت . رشد اين شهر در چند سال اخير به علت قرار گرفتن در مسير جاده اصلی تهران به مشهد چشمگير بوده است. به استناد برخی اشاره های تاريخی مندرج در متون و بعضی شواهد باستان شناختی معماری موجود در داخل و خارج؛ شهر کنونی راه عبور قافله ها و کاروانهايي که بزرگراه غربی – شرقی (جاده ابريشم) را طي میکردند, از آبادی يا روستای بزرگ شاهرود می گذشتند. موقعيت ممتاز طبيعی و جغرافيايي و وجود چندين قلعه و دژ در اين مکان و اطراف آن جوابگوی اطراق و پناه ساکنان و کاروانيان در هنگام بروز خطر بود . در عين حال , وجود کاروان سرا و چاپارخانه در اين منطقه آن را به يکی از مراکز مهم يکجانشينی در منطقه تبديل کرد . به علاوه استعداد خاک و وفور آب برای آبادی شاهرود , موقعيت های ويژه ای را فراهم کرد که همگی منجر به تشکيل شهر در قرن های هفتم و هشتم هجری شد . احداث مسجد جامع قديم در ميان باغها و بستانهای منطقه , باعث دگرگون شدن وضعيت شاهرود در بين روستاهای همجوار شد , زيرا مسجد جامع در دوران اسلامی به عنوان شاخص تمايز شهر از روستا به شمار می رفت. سپس قلعه هايي نوين به نام ولورا و قلعه سنگ برای دفاع از شهر ايجاد شد . فرم معماری اين قلعه و همانندی های ساختاری آن با اجزا و عناصر مسجدهای دوره ايلخانی , روشنگر اين نظريه است که احداث قلعه ولورا اندکی بعد از مسجد جامع شهر برای حفاظت از ساکنان در مواقع ضروری صورت گرفته است . بر همين اساس می توان پنداشت محدوده شهر در محله بيد آباد فعلی , قديمی ترين قسمت از بافت قديمی شهر می باشد .
مراکز تاريخي و باستاني
برج کاشانه بسطام
در قسمت جنوب شرقی مسجد جامع شهر بسطام برجی بلند وجود دارد که به نام کاشانه معروف می باشد . ارتفاع اين برج از داخل 24 متر و از بيرون 20 متر می باشد . شکل خارجی آن کثيرالاضلاع و منتظم سی ضلعی میباشد. در بالای برج دو حاشيه از آجرهای بزرگ وجود دارد که روی آن مطالبی نوشته شده است . در ضلع جنوب غربی اين برج روی يک آجر کلمه بسم الله الرحمن الرحيم با خط ثلث بسيار زيبايي خوانده می شود .
تاريخ ساخت آن بدرستی مشخص نمی باشد و به عقيده اهالی محلی اين برج قبل از اسلام آتشکده زرتشتيان بوده است . بعضی از مشرق شناسان از جمله گدار بر اين باورند که اين بنا از آثار غازان خان مغول است و اسم اصلی آن غازانه بوده است و به مرور زمان و بدون توجه به اصل آن کاشانه نام نهاده شده است .
مدرسه بيد آباد شاهرود
اين مدرسه از خشت خام ساخته شده است. در زمانی که شاهرود منطقه چندان آبادی نبود و هنورز صورت شهری به خود نگرفته بود حاجی اسماعيل پسر حاجی ابراهيم شاهرودی اين مدرسه را ساخت. عرض صحن اين مدرسه بيست قدم و طول آن بيست و هفت قدم می باشد. مدرسه در زمان قاجاريه ساخته شده است و در حال حاضر بازسازی هايي در آن واقع شده است.
مدرسه بازار شاهرود
اين مدرسه توسط حاجی اسماعيل نامی که از اهالی باغ زندان می باشد . در سال 1206 هجری ساخته شده است . اصل بنا از خشت خام است . اين بنا به شکل مستطيل با عرض حدود بيست قدم و طول بيست و شش قدم است . در هر چهار ضلع آن حجره هايي ساخته شده است .که چهارده حجره طلبه نشين دارد . حوض سرپوشيده ای نيز در وسط مدرسه موجود است .
آرامگاه بايزيد بسطامی(همراه عکس)
مقبره اين عارف شهير در شهر بسطام و شمال مقبره امام زاده محمد است . مقبره اين عارف فاقد هرگونه تزئين است . و به نظر می رسد هيچ گاه ساختمانی مشابه مقبره ديگر بزرگان روی آن بنا نشده باشد و در حقيقت بی اعتنايي به ماديات و گريز از تجمل در اين آرامگاه بوضوح به چشم می آيد . وارستگی و بی نيازی بايزيد بسطامي حتي بعد از مرگ وي و گذشت يازده قرن, در مرقدش مشهود است . مقبره بايزيد بسطامی داری يک پنجره مسقف آهنی است . روی قبر يک سنگ مرمر قرار دارد که کلماتی از مناجات مشهور علی ابن ابي طالب (ع) برآن حک شده است. آنطور که از اين سنگ بر می آيد متعلق به شخصی به نام قاضی ملک می باشد که احتمال می رود حاکم قومس بوده باشد ولی اينکه چگونه از اينجا سر در آورده کسی چيزی نمی داند .
براي اطلاعات بيشتر در رابطه با بايزيد بسطامي.....
آرامگاه شيخ ابوالحسن خرقانی(همراه عکس)
در 24 کيلومتری شاهرود در شمال قصبه خرقان روی يک تپه آرامگاه عارف نامی و وارسته به نام شيخ ابوالحسن خرقانی به چشم ميخورد . فضای سبز اطراف آن به آرامگاه قداست خاصی بخشيده است . روی قبر شيخ يک قطعه سنگ مرمری قرار دارد که اشعاری برآن حک شده است . در جوار اين مقبره مسجدی بودکه گنبدی مخروطی شکل و مزين به کاشی کاری های زيبا داشت . در حال حاضر از مسجد و گنبد ياد شده , فقط محراب ؟آن باقی مانده است که برخلاف مسجد های ديگر اين نواحی رو به مغرب است . محراب مذکور دارای گچبری های زيبا و استادانه می باشد .
براي اطلاعات بيشتر در رابطه با شيخ ابوالحسن خرقاني.....
آرامگاه شيخ حسن جوری
اين آرامگاه در 150 کيلومتری شاهرود واقع در روستای کلاته مير علم فيروزآباد حوالی روستای فرومد ا ست . اين آرامگاه که متشکل از يک اتاق 4 در 3 و گنبد مدور روی آن است, در قسمت شمالی شهر قديمی جور قرار دارد و از خشت خام ساخته شده است . و عاری از هرگونه پيرايه و تشريفات ظاهری می باشد . شيخ حسن جوری يکی از رهبران قيام سربداران و از شاگردان شيخ خليفه و از رهبران سياسی و مذهبی قرن هفتم هجری بود که به دست وجی الدين مسعود در سال 745 به شهادت رسيد .
آرامگاه ابن يمين فرومدی(همراه عکس)
اين آرامگاه در انتهای روستای فرومد قرار دارد که متعلق به شاعر معروف قطعه سرای پارسی ابن يمين فرومدی است . باطن ساختمان زيبا به هيچ وجه با بافت روستا تطابق ندارد . و شش گوش است و زوايای زيبايي بنا را در برگرفته است . سنگ قبر دارای شش ضلع کوچک است که روی آن نوشته شده است , آرامگاه امير فخرالدين محمد ابن يمين الدين متخلص به ابن يمين . شاعری بوده است دانشمند . دوران زندگی را با کمال مناعت و وارستگی به پايان رسانده است . ديوان کامل او در جنگ سربداران از بين رفت و ديوان ديگری تنظيم کرد که به جای مانده است . سال تولدش برابر با 685 هجری قمری و سال وفاتش برابر است با 769 هجری قمری .
قلعه ميامی
قلعه ميامی در جنوب ميامی قرار گرفته است که در حال حاضر خرابه ای بيش نيست . طبق نظر مردم منطقه اين خرابه در گذشته مرکز ميامی بوده است . و در زمان حمله مغول ويران گرديد .قلعه اراکی چهار برجی نيز در منطقه ميامی در بالای کوه ميامی قرار دارد که دروازه آن را از آجر ساخته اند و يک آب انبار بزرگ در ميان آن قرار دارد .در جلوی اين قلعه که نزديک به يکی از قله ها می باشد , آثار حدود دويست خانه رويت می شود . همه راههای بين قلعه و کوه مورد نظر را با سنگ بسته اند که کسی نتواند خود را به آنجا برساند . ر
قلعه پارتها
بتازگی در شاهرود يک قلعه مربوط به زمان پارتها و ساسانيان با قدمتی دو هزار ساله کشف گرديد. در درون اين قلعه که در حوالی يک روستا در شاهرود واقع گرديده بقايای کوره آجر پزی و سفالينه های مربوط به آن دوران وجود دارد. قلعه مذکور که مستطيل شکل است پانزده متر ارتفاع دارد و در چهار طرف آن تاقهای فرو ريخته قوسی شکل وجود دارد .اين قلعه که احتمال می رود در ابتدا سه طبقه بوده از ويژگی دوران پارتها برخوردار می باشد . ر
حمام اميريه
اين حمام که مربوط به دوره قاجار و متعلق به امير اعظم حاکم ولايت قومس بوده بتازگی مورد شناسايي قرار گرفت اين حمام با 360 متر زير بنا در عمارت امير اعظم قرار دارد .دارای دو سالن اصلی با ديوارهای سنگی و سقف های گنبدی شکل آجری است که از يکی از آنها به عنوان رختکن استفاده می شد. در هر سالن چهار ستون با سنگهای مدور و سرستونهای حجاری شده با نقوش گل و بوته و در سالن اصلی حمام يک حوض سنگی سفيد رنگ به چشم می خورد سر در و دالان ورودی اين بنا با نقوش ويژه ای تزيين گرديده است . صاحبان اين بنا از آن به عنوان انبار کاه و علوفه استفاده می کردند. و به همين علت به قسمتهايي از آن صدمه هايي وارد گشته است . ر
کاروانسرای ميان دشت
اين کاروانسرا در دهکده مياندشت د ر110 کيلومتری شرق شاهرود بين جاده سبزوار و مشهد قرار گرفته است که به صورت سه کاروانسرای به هم متصل می باشد و به کاروانسرای شاه عباسی معروف گرديده است .از اين سه کاروانسرا يکی در زمان شاه عباس اول ساخته شد و دو کاروانسرای ديگر در زمان های ديگر با پالان چهار ايوانی ساخته شده است که مصالح ساختمانی آن نيز از آجر می باشد. اين کاروانسرا جهانگردان بسيار زيادی را به خود جلب نموده است .
جاذبه هاي طبيعي
رودخانه تاش يا شاهرود
رودخانه تاش يا شاهرود از کانون های آبگير شاه کوه و شاه وار حد فاصل تاش و مجن در فصول فراوانی نزولات جوی سرچشمه می گيرد .اين رود پس از دريافت چندين رشته فرعی در ناحيه کوهستانی و پس از آبياری بخشی از زمينهای بسطام و زيراستاق , به سوی کوير نمک جاری می گردد. بالادست اين رودخانه گردشگاههای محدودی در فصل بهار و تابستان موجود می باشد . ر
منطقه حفاظت شده خوارتوران
منطقه حفاظت شده خوارتوران در قسمت جنوب شرقی شاهرود قرار گرفته که از نظر وسعت ميتوان آنرا بزرگترين منطقه حفاظت شده ايران ناميد .مساحت آن بيش از 000/000/1 هکتار است و حيوانات عمده منطقه عبارتند از : خرگوش – کبک – تيهو – هوبره – تشی –باقرقره – شغال – پلنگ – گرگ – کفتار – قاراکل – گورخر – آهو – جبير – کل – بز – ميش و قوچ. اهميت اين منطقه به دليل وجود يک نوع گورخر معروف به نام گور خر ايرانی می باشد . که همانگونه که از اسمش پيداست فقط در ايران يافت می شود .
منطقه حفاظت شده خوش ييلاق
منطقه حفاظت شده خوش ييلاق در قسمت شمال شرقی شاهرود قرار گرفته و مساحت آن در حدود 156 هکتار می باشد و حيوانات وحشی اين منطقه نيز عبارتند از : آهو – مرال – گورخر – يوزپلنگ – گربه وحشی – قاراکل – خرس – روباه – گرگ – شغال – تشی – خرگوش – ايبا – هوبره – قرقاول – تيهو و کبک . ر
اماکن زيارتي و مذهبي
اين مسجد در جنوب بسطام و در حد فاصل دويست متری جنوب آرامگاه بايزيد بسطامی قرار گرفته است . اين مسجد به دو قسمت تقسيم می گردد . قسمت اول عبارت است از صحن مسجد که دارای محرابی است که با گچبری های بسيار زيبا و هنرمندانه ترئين گرديده است. صحن مسجد مربع و فضای آن باز است . قسمت دوم که از لحاظ شيوه و صنعتی که در ساختن آن بکار رفته با قسمت آن فرق دارد . تفاوت فاحش گچبری مستطيل دوم با تمام گچبری های اين محراب کاملا محسوس است . به نظر می رسد از آنجا که اين مسجد در سال 706 هجری ساخته شده و درآن زمان مذهب تسنن در ايران رواج داشته , اسامی ابوبکر و عمر و عثمان برآن نوشته شده بود . ولی از زمان رواج مذهب شيعه و تسلط فرمانروايان و حکام شيعی آن اسامی را حذف کرده و بجای آن نام علی بن ابی طالب ولی الله را نوشته اند .
